Oorlogsdagboeken in context: lees- en kijktips

De persoonlijke verhalen in dagboeken over de Tweede Wereldoorlog zijn een goede bron van meer kennis over het oorlogsverleden, maar ze roepen soms ook vragen op. In welke context moeten de beschreven gebeurtenissen, gedachten en emoties geplaatst worden? Om geïnteresseerden op weg te helpen bij hun eigen (familie)onderzoek stellen we onderstaande lees- en kijktips voor. Ben je specifiek geïnteresseerd in Antwerpen? Dan raden we de uitstekende leeslijst van Antwerpen Herdenkt aan.

Mis je nog iets dat hier niet mag ontbreken? Laat het ons weten via oorlogsdagboeken@archiefpunt.be.

Belgium WWII - De meest accurate encyclopedie over België in de Tweede Wereldoorlog, online ontsloten aan de hand van personen, thema’s, plaatsen en actuele debatten. Je kunt er ook zoeken op bepaalde termen en vindt er ook een pagina met allerlei relevante literatuur per thema.

Knack Historia België 40-45, onder redactie van Bruno De Wever e.a. Deze uitgave uit 2015, met bijdragen van verschillende auteurs, brengt wetenschappelijke inzichten over WOII in België naar een breed publiek. Het is een ideale inleiding op verschillende aspecten van de oorlog. Te vinden in veel lokale bibliotheken.

Mechelen 1940-1945 door Geert Clerbout en An Rydant.  Deze goed gedocumenteerde lokale geschiedenis geeft gedetailleerd weer wat mensen tijdens de Tweede Wereldoorlog meemaakten. Oorlogsgebeurtenissen in Mechelen worden gekaderd in de bredere geschiedenis, mede aan de hand van dagboekfragmenten.

Ontwapend. Belgische krijgsgevangenen in het Duitse Rijk 1940-1945 door Karel Strobbe. Heel wat oorlogsdagboeken werden geschreven door Belgische soldaten in Duitse werkkampen. Dit wetenschappelijk onderbouwd boek vertelt het aangrijpende verhaal van de 225.000 Belgen die krijgsgevangen werden genomen, aan de hand van brieven en dagboeken.

De vergeten dagboeken door Nina Siegal. In Nederland riep de overheid na de bevrijding op om oorlogsdagboeken binnen te brengen. Journaliste Nina Siegal herontdekte deze bronnen toen ze zelf haar familiegeschiedenis onderzocht en gebruikte persoonlijke getuigenissen om de complexe, verscheiden ervaringen van de Tweede Wereldoorlog terug tot leven te brengen.

Gewillig België. Belgische overheden en de Jodenvervolging door Anne Roekens. Historica Anne Roekens beschrijft de essentie van het Senaatsrapport dat de betrokkenheid van de Belgische overheden bij de Jodenvervolging heeft vastgesteld. Haar verkorte versie van dit monumentale werk, dat 1184 bladzijden beslaat, biedt een indringende kijk op de zogenaamde ‘politiek van het minste kwaad’ tijdens de Duitse bezetting en belicht de oorzaken en de ontsporing ervan.

Docureeks De Nieuwe Orde door Maurice De Wilde (VRT). De legendarische docureeks 'De Nieuwe Orde' met Maurice De Wilde is één van de vele uitzendingen die de productiekern WOII van de openbare omroep BRT op het brede publiek loslaat. De Wilde gaat er op zoek naar kleine en grote collaborateurs om hun versie over de oorlogsgebeurtenissen te horen. Voor het eerst gepresenteerd in 1982, maar nog steeds relevant door de opmerkelijke documentatie en het taboedoorbrekende karakter. Én nog steeds te bekijken op VRT max.

Docureeks Kinderen van de collaboratie, Kinderen van het verzet en Kinderen van de Holocaust door VRT-Canvas. In de eerste docureeks (2017) getuigen kinderen van Belgen die na de Tweede Wereldoorlog verdacht of beschuldigd werden van collaboratie met Nazi-Duitsland. In de tweede reeks (2019) spreken dertien getuigen over de verzetsdaden van hun ouders en hoe de erfenis van de Tweede Wereldoorlog hun eigen leven heeft bepaald, soms tot vandaag. In de derde reeks (2020) vertellen getuigen over het leed dat henzelf en hun familie is aangedaan tijdens de Holocaust en over de impact van de Jodenvervolging tijdens WOII. Alle drie de reeksen zijn nog te bekijken via VRT max.

Was opa een nazi? en Was opa een held? door diverse auteurs. Zo'n 100.000 Belgen – Vlamingen, Brusselaars en Walen – werden na de Tweede Wereldoorlog gestraft wegens collaboratie. Tussen 100.000 en 150.000 mannen en vrouwen namen dan weer deel aan het verzet tegen de nazibezetting van België. Veel mensen zijn dus via familiebanden verbonden met verzet en collaboratie. Deze gidsen bieden een introductie tot collaboratie en repressie op basis van laatste wetenschappelijke inzichten. Ze bevatten concrete wegwijzers om in de archieven zelf op zoek te gaan naar dat verleden, aangevuld met een uitgebreide leeslijst.

Kinderen van de repressie door Koen Aerts. De Tweede Wereldoorlog is niet gestopt in 1944. Veel kinderen van collaborateurs droegen de oorlog en de repressie een leven lang mee: ze werden geconfronteerd met praktische en familiale problemen, schuldgevoelens, wrok, het oordeel van de goegemeente en een heleboel onbeantwoorde vragen. Hun uiteenlopende verhalen staan centraal in deze analyse van deze erfenis van de jaren veertig in Vlaanderen. Het boek vormde de basis voor de docureeksen ‘Kinderen van de collaboratie’ en ‘Kinderen van het verzet’.

1942. Het jaar van de stilte door Herman Van Goethem. Historicus Herman Van Goethem brengt het Antwerpen van 1942 tot leven met een historische analyse in dagboekvorm waarin de Jodenvervolging centraal staat. Het boek vertelt het verhaal van honderden personen die in Antwerpen met de politie in aanraking kwamen. Dit boek inspireerde mee de roman ‘Wil’ van Jeroen Olyslaegers over de moeilijke keuzes die een Antwerpse agent in de Tweede Wereldoorlog moest maken.

Oorlog, bezetting, bevrijding : België 1940-1945 onder redactie van Wannes Devos e.a. De Tweede Wereldoorlog blijft tot vandaag de ophefmakendste periode in de Belgische geschiedenis. Vijfenzeventig jaar na de bevrijding is het debat over de donkere oorlogsjaren nog altijd brandend actueel. Met dit nieuwe referentiewerk over België en de Tweede Wereldoorlog maken historici en andere specialisten van diverse onderzoekscentra de balans op: hoe werkte de oorlog in op de Belgische samenleving?

België tijdens de Tweede Wereldoorlog onder redactie van Mark Van den Wijngaert e.a. Het debat over het Belgische oorlogsverleden verliep vaak verre van sereen. Mythes die tijdens of na de oorlog waren gevormd, hielden taai stand. Dit boek brengt een wetenschappelijke analyse van verschillende aspecten van de bezetting.

België Bezet 1940-1944 door Etienne Verhoeven. Voor een degelijke, algemene synthese van de Tweede Wereldoorlog in België is het oudere overzichtswerk van Etienne Verhoeyen vandaag nog steeds de lezenswaardige aanrader.